Avrupa'nın üs­tünlük iddiası da laftan ibaretti. Bir toplumun teknik ve eko­nomik alanda daha ileri olması, sosyal ve ahlaki bakımdan da ileri olmasını gerektirmez. İktisadi kalkınma gerçekleşin­ce toplumun üyeleri arasında daha kamil münasebetler ku­rulmaz mutlaka. Ne bilgelik artar, ne adalet şuuru. Belki ak­si olur, zira iktisadi gelişme ile insanın insanı sömürmesi da­ ha da keskinleşir. Kısaca, toplumların ilerleyişini yalnız eko­nomik ve teknik seviyeye, başka bir deyişle, altyapıya baka­rak değerlendiremeyiz. Daha doğrusu tek ölçü bu değildir. Medeniyetin bütün alanlarda üstünlüğü diye bir şey olamaz, olsa olsa teknolojik bir üstünlük, tabiat üzerinde egemenlik söz konusudur.

Zamanımızda ideolojinin en yaygın tarifi: "Sosyal bir sını­fın yarı hakikatlerini sergileyen bir nevi yutturmaca"dır.

İnsanın bü­tün inkişafını takip eden topyekun bir ilim olan tarih, ilim­lerin temelidir. İbn Haldun'un ilim tasnifine tarihi almayı­şı bundan.

Tarihin amacı, insanın içtimaı durumunu yani medeni­yeti ve bu medeniyetin icabı olan hadiseleri anlatmak", lbn Haldun'a göre.