Zaman geçmez, insan erteler Ve erteleyen insan, çoğu zaman neyi ertelediğini ancak çok geç fark eder.
Sonra", insanın kendine açtığı en sessiz kaçış kapısıdır. Kaçış gürültü yapmaz, iddia üretmez. Ama sorumluluğu taşımayı reddeder.
İnsan kendini bugünden korur, yarına havale eder.
Gazali'nin zaman anlayışında asıl mesele şudur: Ertelenen şey yalnızca amel değildir; yüzleşmedir.
İnsan henüz yapmadığı iyiliklerle kendini aklar. Bu aklanma, bugünkü sorumluluğu askıya alır.
Bu yüzden Gazali çok net bir teşhis koyar:
"Kişi, ileride düzeleceğini zannettiği müddetçe bugünkü kusurunu görmez.
"Kişi, ileride düzeleceğini zannettiği müddetçe bugünkü kusurunu görmez.
Bugünkü kusur, yarının vaadiyle örtülür.
Gaflet, zamanı genişletir gibi hissettirir. İnsan kendini gelecekte temize çıkarma imkânına sahip sanır.
Zaman algısı burada bozulur. İnsan, ömrünü uzun
zanneder. Oysa Gazali hatırlatır:
"Ömür, sanıldığı gibi uzun değildir; fakat gaflet onu
uzun gösterir.
zanneder. Oysa Gazali hatırlatır:
"Ömür, sanıldığı gibi uzun değildir; fakat gaflet onu
uzun gösterir.
İhmal ise çoğu zaman inkârdan daha tehlikelidir
Çünkü fark edilmez.
Çünkü fark edilmez.
Erteleme, açık bir inkâr değildir; fakat gizli bir
ihmaldir.
ihmaldir.
Şeytan, insana günahı süslü göstermez; tövbeyi ertelettirir.
Bu ertelemenin en tehlikeli alanı tövbedir. Gazali burada özellikle durur ve uyarır: "Nice kimseler vardır ki tövbeyi geciktirir; geciktirdikçe kalbi katılaşır.
Oysa: "Insan bugünü kaybettiğinde, yarını kurtaracağını zanneder." Bu zan, insanı rahatlatır. Rahatlayan insan yüzleşmez. Yüzleşmeyen insan da değişmez. Değişim sürekli ileri bir tarihe ötelenir.
Gazali'nin dikkat çektiği nokta şudur: İnsan çoğu zaman bugünü kaybederken, yarını kurtaracağını sanır.
Erteleme, burada bir plan değil; bir kaçıştır.
Çünkü:"Sonra demek, nefsin en sevdiği aldatma yoludur.
İnsan için en tehlikeli söz Sonra yaparım' sözüdür.
insanı aldatan şey çoğu zaman yanlış yapmak değil, yanlışı sürekli yarına ertelemektir.
Gazali için zaman, yalnızca akıp giden bir ölçü değildir; insanın ahlakını açığa çıkaran bir aynadır.