Efendiler, bu geniş örgütlenmeye engel olmak ve yaratılan tehlikeli durumlara son vermek için elimizden gelen her çareye başvurduk. Şimdiye kadar dile getirdiğim ve bundan sonra sırası geldikçe de hatırlatmaya çalışacağım, bildiğiniz isyanları, ihtilâlleri, resmî düşman kuvvetlerininbtecavüzlerini bastırmak ve yok etmek için çok uğraştık. Ali Rıza Paşa
Kabinesi, gözüne batan Kuva-yı Millîye’yi batırmaya ve bunun için bizimle didişmeye çalışmaktan başka, bir yardımda bulunmadığı gibi, ondan sonra iktidar konumuna gelen sayın arkadaşları da onun yolunda gitmekten ve sonunda felâketten felakete ve rezaletten rezalete sürüklenmekten başka bir hizmet görmediler.

Üç Tarafımız Deniz Olsada, Dört Tarafımız Hain Doluymuş...
Yedinci Mektup

Üstâdım,

Ali Kemal Bey dün o kişiyle görüşmüş. Basın konusunda biraz ağır olmak gerektiğini söylemiş. Bir kere, bir görüşe inandırılmış olan düşünce ve kalem erbabını, o görüşe zıt bir amaca yöneltmek, bizde kolaylıkla mümkün olmaz.Bütün resmî memurlar, Millî Mücadele’yi şimdilik iyi görüyor demiş. Ali
Kemal Bey, talimatınıza harfi harfine uyacak. Zeynel Abidin Partisi’yle de işbirliği yapmaya çalışıyor.

Sözün kısası, işler bulandırılacak.Bugünlerde Fransız ve Amerikan çevrelerinde benim adım çok geçiyormuş. Bunun hikmetini hâlâ anlayamadım. Millî Mücadele taraftarlarının, bu hükûmetin siyasî memurları üzerinde yaptıkları etkinin sonucu olarak, hayatımın korunması size emanet edilmiştir.
....................
....................

24.10.1919
Sait

Not: Birkaç defadır söylemek istediğim halde unutuyorum. Mustafa Kemal Paşa’ya ve taraftarlarına biraz uygun görünmeli ki, kendisi tam bir güvenle buraya gelebilsin. Bu işe çok önem veriniz. Kendi gazetelerimizle taraftarlık edemeyiz.”

Millî Mücadele sırasında uğradığımız açık ve gizli güçlükler üzerinde köklü bir fikir verebilecek ve gelecek kuşaklara ibret ve ders olacak nitelikteki sözkonusu belgeleri, olduğu gibi bilgilerinize sunmayı uygun
buluyorum. Bu belgeler, İngiliz Muhipler Cemiyeti’nin sözde başkanı olarak tanınmış bulunan Sait Molla’nın, Mister Frew adındaki Papaza gönderdiği mektupların kopyalarıdır.

Efendiler bu mektupların kopyalarının alındığını hisseden Sait Molla’nın,Türkçe İstanbul Gazetesinin 8 Kasım 1919 tarihli sayısında bu mektuplardan söz ederek uzun ve sert bir dille kaleme alınmış bir yalanlama yayınlamış olmasına rağmen, gerçekler, inkâr edilemez. Bu mektupların kopyaları, Sait Molla’nın evinden ve mektupların müsveddelerinin yazılı bulunduğu bir defterden aynen alınmıştır. Bu durum bir yana, mektupların içindekiler,memlekette kendini gösteren durumlar ve olaylarla ve ayrıca, ne oldukları
ortaya çıkan bazı şahıslarla tam bir uygunluk göstermektedir. Şimdi izin verirseniz bu mektupları tarih sırasıyla sunayım:

İşgali Suçlamayan Bir Siyaset
Bu sırada halk da, “kahrolsun işgal” diye bağırdı. Sivas’ta yayınlanan İrade-i Millîye Gazetesi1, bu olayı olduğu gibi yazdı. Dahiliye Nâzırı Damat Şerif Paşa, bu gazetenin haberlerine dayanarak, Sivas iline
yaptığı bir bildiride “kahrolsun işgal” şeklindeki yazılar, hükûmetin bugünkü
siyasetine uygun değildir diyordu.

Bu ne demektir, Efendiler? Hükûmet işgali suç saymayan bir politika mı güdüyordu? Yoksa, “kahrolsun işgal” dedikçe, memleketi daha çok işgale mi yol açılacaktı? İşgal ve saldırı karşısında, milletin sessizlik ve sükûnet içinde kalması, işgalden tepkilenmiş görünmemesi mi akla ve politikaya uygundu?

Böyle sakat ve hayvanca bir düşünce, çöküş ve yokoluş uçurumuna kadar tekmelenmiş bir devleti kurtarabilecek siyasete temel olabilir miydi?

Ali Rıza Paşa, bir gün Ahmet İzzet Paşa’yı ziyaret eder. Sohbet sırasında,
aleyhimde olur olmaz, bazı şeyler söyler ve bu dedikodulara önemli bir keşfini de ekler:

“Cumhuriyet kuracaklar, Cumhuriyet!” diye bağırır.

Doğrusunu isterseniz efendiler, Makedonya’da, Osmanlı İmparatorluğu’nun
Batı Orduları Başkomutanı Ali Rıza Paşa’nın, arslanlardan oluşmuş bulunan koskoca Türk Ordularını bozguna uğratıp yok ettirdikten ve verimli Makedonya topraklarını düşmana terkedip bağışladıktan sonra; devletin en kritik anında, Vahdettin’in emellerine hizmet için gereken vasıfları kazanmış olduğuna ve bu ünlü ordular başkomutanının bu defa da kendine en becerikli yardımcı olarak, Eski GenelKurmay Başkanı‘nı Harbiye Nezareti’ne getirmeyi düşüneceğine olağan gözüyle bakılabilirdi. Fakat, Millî Mücadele’nin Cumhuriyeti hedef aldığını bu kadar çabuk ve kolaylıkla sezip
kavrayabileceğine hayran olmamak mümkün değildir.

Damat Ferit Paşa’dan sonra, diğer bir Damat Paşa’nın etrafında, sadrazam diye, nâzır diye toplanmış birtakım kuşbeyinlileri, alçak bir Padişahın alçakça düşüncelerini kolaylıkla uygulayabilsin diye serbest bırakmayacağımızı hissettiriyoruz.

Efendiler, hükûmetin bildirisinin,
anlamsızlığına ve taşıdığı düşüncelerin
sakatlığına rağmen, biz Hey’et-i Temsiliye adına aynı tarihte, 7 Ekim günü,yeni kabineyi destekleme kararı veriyoruz. Yeni hükûmet ile millî dâvâ arasında tam bir uzlaşma meydana geldiğini millete müjdeliyoruz. Her yerde hükûmet işlerine asla karışılmamasını sağlayarak, hükûmetin kuvvetini arttıracak ve işlerini kolaylaştıracak tedbirler alıyoruz. İçeride ve dışarıda tam bir birlik olduğunu fiilen isbat edecek bir durum alıyoruz. Özet olarak; memleketin kurtuluşunu sağlayabilmek için, dürüstlük ve içtenlikle düşünenlerin, akıl ve vicdan bakımından yapmaya mecbur oldukları -akla gelebilecek- herşeyi yapmaya çalışıyoruz. Milletvekillerinin bir an önce seçilmesini sağlamak için teşvik ve tavsiyelerde bulunuyoruz. Yalnız bir şey yapmıyoruz. Millî Teşkilâtı dağıtmıyoruz. Tek kabahatimiz budur.

Efendiler, Ali Rıza Paşa Kabinesi’nin iktidar mevkiine geçtiğinin beşinci gününe geldik. Hâlâ anlaşamıyoruz. Memleketin İstanbul ile olan resmî haberleşme ve ilişkileri hâlâ kesilmiş olarak sürüp gidiyor. Sadrazam Paşa Hazretleri, tekliflerimize cevap vermiyor ve hiçbir vakit vermemiş olduğunu
göreceksiniz. Kabineden hiç kimse bizimle görüşmek istemiyor.

Ben daha Erzurum’da iken Ferit Paşa’ya gerçeği ve durumu açıklayarak, milletin kuvvet ve iradesine karşı çıkacak hiçbir
kuvvet kalmadığını yazmış; kendisini, karşı koyma ve engelleme
yolunda devam etmemesi gereği ile uyarmıştım. Bu gafil kişi, buna cevap vermediği gibi, millî akımın birkaç kişinin
körüklemesinin eseri olduğunu ilân etti. Çıkar hırsı ile, bilgisizlik gaflet ve körlüğü ile iki tarafı da idare ederek konumlarını
koruyabilecekleri şeklinde boş bir zan içinde bulunan birkaç valinin aldatıcı raporlarını, benim tertemiz ve vatanseverce uyarılarımdan daha üstün tuttu. Bugün, her türlü kötülük, hainlik, beceriksizlik ve zavallılık durumunda kaldıktan ve millet de bütün olup bitenlerin içyüzünü tam bir açıklıkla kavradıktan sonra, bize düşen görev, hemen millî dâvâyı benimseyecek yeni bir kabinenin iş başına gelmesini sağlamaktır.

General’in bazı garip soruları ile de karşılaştım. Söz gelişi: “Millet, tasarlanıp yapılabilecek her türlü girişim ve fedakârlığa başvurduktan sonra, da başarı sağlanamazsa ne yapacaksın?” gibi. Yanlış hatırlamıyorsam, verdiğim cevapta demiştim ki: “Bir millet varlığını ve istiklalini kurtarabilmek için düşünülebilen her türlü teşebbüs ve fedakarlığı yaptıktan sonra başarıya ulaşır. Ya başaramazsa demek, o
milletin ölmüş olduğu hükmüne varmak demektir. Öyle ise, millet yaşadıkça ve fedakarca teşebbüslerine devam ettikçe başarısızlık da söz konusu olamaz.”

Generalin bu sorusunun altında yatan asıl maksadın ne olabileceğini araştırmak istemedim. Ancak, verdiğim cevabın kendisince takdirle karşılandığını bugün yeri gelmişken belirtmek isterim.

Efendiler, hatırlarınızda olsa gerektir ki, memleketimizde ve Kafkasya’da incelemeler yapmak üzere Amerikan Hükûmeti General Harbord’un başkanlığında bir hey’et göndermişti. Bu hey’et Sivas’a geldi. 22 Eylül 1919 günü General Harbord ile uzun uzadıya görüştük. General’e, Millî Mücadele’nin maksat ve gayesi, millî teşkilât ve birliğin ortaya çıkış sebebi,müslüman olmayan azınlıklara karşı gösterilen duygular, yabancıların memleketimizdeki yıkıcı propaganda ve eylemleri üzerinde ayrıntılı ve belgelere dayanan açıklamalarda bulundum.

Efendiler, İstanbul Hükûmeti ile haberleşmeyi kestiğimiz 12 Eylül 1919
tarihinden sonra, Ferit Paşa Kabinesi’nin düştüğü tarihe kadar geçen süre içindeki değişik tarihlerde, tekrar Padişah’a, yabancı devlet temsilcilerine,İstanbul Belediyesi’ne ve bütün basına çeşitli uyarı metinleri ve bildiriler yazıldı.

Efendiler, bilginize sunduğum belgeleri gördükten sonra, zannederim Ali Galip tarafından yapılan faaliyetin Padişah’ın ve Ferit Paşa Hükûmeti’nin ortak bir faaliyeti olduğuna şüphe ve tereddüt edenler kalmaz. Bu hainliğin ortak elebaşılarına karşı nasıl bir durum almak gerektiği bellidir. Ancak, buna karşı yapılacak faaliyette, elden geldiğince açıktan açığa hareket etmekten
vazgeçmek ve o günün gereğinden olmakla birlikte faaliyet gücünü çeşitli hedeflere yöneltmekten sakınarak, bir noktada toplamak ihtiyatlı bir davranış olurdu. Biz de hücuma hedef olarak yalnız Ferit Paşa Kabinesi’ni tespit ettik ve bu Ferit Paşa Kabinesi’nin Padişah’ı olaylardan haberdar etmeyip aldatmakta olduğu tezini tuttuk. Padişah, durumu öğrenecek olursa, kendisini aldatanlara layık oldukları işlemi uygulayacağına güvenimiz olduğunu ileri
sürdük.

Dahiliye Nâzırı Adil Bey’e

Milletin, Padişah’ına maruzatta bulunmasına engel oluyorsunuz. Alçaklar,
caniler! Düşmanlarla millete karşı haince tertiplere girişiyorsunuz. Milletin güç ve iradesini kabul etmekten âciz olduğunuza şüphe etmiyordum. Ancak, vatan ve millete karşı haince ve son bir çırpınışla alçakça harekette bulunacağınıza inanmak istemiyordum. Aklınızı başınıza toplayın. Galip Bey ve yardakçıları gibi aptalların verdikleri ahmakçasına ve asılsız sözlere
kapılarak ve Mister Nowil gibi milletimiz ve vatanımız için zararlı olan yabancılara vicdanınızı satarak yaptığınız alçaklıkların, milletçe sorulacak hesabını göz önünde bulundurunuz. Güvendiğiniz şahısların ve kuvvetin sonunu öğrendiğiniz zaman, kendi sonunuzla karşılaştırmayı unutmayınız.
(10/11 Eylül 1919)

Süvari Alay Komutanı Cemâl Bey, tarafımızdan aldığı talimat üzerine
bilinen şahısları sıkı ve güvenli bir şekilde göz hapsinde bulunduracak ve günde iki defa rapor verecekti.

Adı geçen kimseler, 10 Eylül günü sabah erkenden kaçtıkları halde, Cemâl Bey bu bilgiyi ancak, İlyas Bey müfrezesinin gelişinden ve İlyas Bey’in raporundan sonra bildiriyor. Cemal Bey, kaçakların, İlyas Bey müfrezesinin Elâzığ‘dan hareketini haber aldıklarını söylüyor. Oysa, telgrafhane Cemâl Bey’in gözetimi altındaydı.

Sonra, kaçakların Kürtleri toplayıp Malatya’yı basacaklarının söylendiğini de ekliyor. Bu noktalar, Süvari Alay Komutanı hakkında şüphe ve kararsızlık uyandırmaktadır.

Sivas Kongresi, 1919 4 Eylül Perşembe günü saat 14.00’te açıldı.

Hey’et-i Temsiliye’den:

Mustafa Kemal Paşa
Rauf Bey
Ulemâdan Raif Efendi
Şeyh Fevzi Efendi
Bekir Sami Bey

Yukarıda adları yazılı şahıslar, Doğu Anadolu adına Sivas Kongresi’nde bulunmak üzere Erzurum Kongresi’nce görevlendirilmiştir.” (Mühür)
Efendiler, Erzurum’dan ayrıldığımız tarih 29 Ağustos 1919’dur.

1- Millî sınırlar içinde bulunan vatan parçaları bir bütündür. Birbirinden
ayrılamaz (Bildiri, madde 6; Tüzük madde 3’ün açıklaması: Tüzük ve
bildiri’nin 1. maddeleri lütfen okunup incelensin…)
2- Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı ve Osmanlı Hükûmeti’nin
dağılması halinde, millet topyekûn kendisini savunacak ve direnecektir.
(Tüzük madde 2 ve 3; Bildiri, madde 3)
3- İstanbul Hükûmeti vatanı koruma ve istiklâli elde etme gücünü
gösteremediği takdirde, bu gayeyi gerçekleştirmek için geçici bir hükûmet
kurulacaktır. Bu hükûmet üyeleri millî kongrede seçilecektir. Kongre
toplanmamışsa bu seçimi Heyet-i Temsiliye yapacaktır (Tüzük, madde 4;
Bildiri, madde 4).
4- Kuva-yı Millîye’yi tek kuvvet olarak tanımak ve millî iradeyi hâkim
kılmak esastır (Bildiri, madde 3).
5- Hıristiyan azınlıklara siyasî hâkimiyet ve sosyal dengemizi bozacak
imtiyazlar verilemez (Bildiri, madde 4).
6- Manda ve Himaye kabul olunamaz (Bildiri, madde 7).
7- Millî Meclis’in derhal toplanmasını ve hükûmetin yaptığı işlerin Meclis
tarafından kontrol edilmesini sağlamak için çalışılacaktır (Bildiri, madde 8).

Cemiyetin Erzurum şubesinden aldığım 10 Temmuz 1919 tarihli yazıda, “Cemiyetin başına geçerek Yönetim Kurulu Başkanlığı‘nı kabul etmemi teklif ediyorlar ve birlikte çalışmak üzere seçtikleri beş kişinin adlarını bildiriyorlardı.”
Bu beş kişi, Raif Efendi, emekli Binbaşı Süleyman Bey, emekli Binbaşı
Kâzım Bey, Albayrak Gazetesi Müdürü Necati Bey, Dursun Beyzâde Cevat
Bey idi. Sözünü etiğim yazıda Rauf Bey’in de Yönetim Kurulu İkinci Başkanlığı‘na seçildiği bildiriliyordu.

8 Haziran’dan 8 Temmuz’a kadar bir aydır süre gelen oyun sona erdi. İstanbul o dakikada, benim resmî görevime son vermiş oldu.Ben de aynı dakikada, 8-9 Temmuz 1919 gecesi saat 22.50’de Harbiye
Nezareti’ne, saat 23.00’te Padişah’a resmî görevimle birlikte askerlikten de ayrıldığımı bildiren telgrafları çekmiş oldum.