Efendiler, bu belgelerden anlaşılması gereken en önemli ve en anlamlı nokta, bence kabinenin ortak notaya vermiş olduğu karşılıkta, komiserlerin, ileri sürdükleri noktalara büyük bir alçak gönüllülük ve incelikle cevap verilirken, bir hususun asla dikkate alınmamış olmasıdır. O da, Efendiler; Mr. George Milne’in Osmanlı Devleti’nin Harbiye Nâzırı‘na doğrudan doğruya emir ve talimat vermekte oluşudur. Bu durum, ne millî teşkilât’a karşı onur
meseleleri çıkaran Harbiye Nâzırı‘nın ne de Osmanlı Devleti’nin bağımsızlığını korumak sorumluluğunu yüklenmiş olan kabinenin şeref ve haysiyetine dokunmuyor. Bu durumun, kendilerinin haysiyetini ve devletin bağımsızlığını çoktan zedelemiş olduğunu farketmek istemiyorlar. Hiç olmazsa, protesto etmiyorlar. Hiç olmazsa, bağımsızlığımıza darbe vuran bu saldırı ve tecavüze aracılık edemeyiz diye, bağırıp çağırmaya cesaret edemiyorlar…

Bu bakımdan, uyulacak yol ve yöntem şudur ki, genel durumu yönetip, yürütme sorumluluğunu üzerine alanlar, en önemli hedefe ve en yakın tehlikeye elden geldiği kadar yakın yerde bulunmalıdırlar. Yeter ki, bu yakınlık genel durumu gözden kaybettirecek derecede olmasın! Ankara, bu şartları kendinde toplayan bir noktaydı. Herhalde cephelerle ilgileneceğiz diye Balıkesir’e, Nazilli’ye veyahut Afyonkarahisar’a gitmiyorduk. Fakat,
cephelere ve İstanbul’a demiryolu ile bağlı bulunan ve genel durumu yönetme bakımından Sivas’tan hiçbir farkı olmayan Ankara’ya gelecektik.

Saygıdeğer Efendiler, Hükûmeti ve İstanbul’daki teşkilâtımızın başkanlarını böyle çirkin bir cinayetin işlenmesinde vasıta olmaya yönelten sebep ve etkenlerin incelenmesinin, gerçekten ders verici sonuçlar getireceğine inandığım içindir ki, ilk bakışta önemsiz gibi görülebilecek bir
olayı delillere ve belgelere dayandırarak açıkladım. Bu açıklamamla, milletin gözünde, gerçeği açıkça ortaya koyabilecek bir ortamın doğmasına yardım edebildiysem, vicdanî görevlerimden birini yapmış olduğuma inanacak ve gönül huzuru duyacağım.

Efendiler, Yahya Kaptan’ın öldürüldüğüne şüphe kalmamıştı. Bu gerçek bilindikten sonra, onu öldürmüş olan hükûmetin, kanunî kovuşturmaya başlamış olması, cinayeti işleyenlerin meydana çıkamayacağına delil değil miydi? Fakat Efendiler; zaman, her şeyin, her gerçeğin, tarih önünde samimî olarak incelenmesine imkân hazırlar.

Efendiler, bu geniş örgütlenmeye engel olmak ve yaratılan tehlikeli durumlara son vermek için elimizden gelen her çareye başvurduk. Şimdiye kadar dile getirdiğim ve bundan sonra sırası geldikçe de hatırlatmaya çalışacağım, bildiğiniz isyanları, ihtilâlleri, resmî düşman kuvvetlerininbtecavüzlerini bastırmak ve yok etmek için çok uğraştık. Ali Rıza Paşa
Kabinesi, gözüne batan Kuva-yı Millîye’yi batırmaya ve bunun için bizimle didişmeye çalışmaktan başka, bir yardımda bulunmadığı gibi, ondan sonra iktidar konumuna gelen sayın arkadaşları da onun yolunda gitmekten ve sonunda felâketten felakete ve rezaletten rezalete sürüklenmekten başka bir hizmet görmediler.

Üç Tarafımız Deniz Olsada, Dört Tarafımız Hain Doluymuş...
Yedinci Mektup

Üstâdım,

Ali Kemal Bey dün o kişiyle görüşmüş. Basın konusunda biraz ağır olmak gerektiğini söylemiş. Bir kere, bir görüşe inandırılmış olan düşünce ve kalem erbabını, o görüşe zıt bir amaca yöneltmek, bizde kolaylıkla mümkün olmaz.Bütün resmî memurlar, Millî Mücadele’yi şimdilik iyi görüyor demiş. Ali
Kemal Bey, talimatınıza harfi harfine uyacak. Zeynel Abidin Partisi’yle de işbirliği yapmaya çalışıyor.

Sözün kısası, işler bulandırılacak.Bugünlerde Fransız ve Amerikan çevrelerinde benim adım çok geçiyormuş. Bunun hikmetini hâlâ anlayamadım. Millî Mücadele taraftarlarının, bu hükûmetin siyasî memurları üzerinde yaptıkları etkinin sonucu olarak, hayatımın korunması size emanet edilmiştir.
....................
....................

24.10.1919
Sait

Not: Birkaç defadır söylemek istediğim halde unutuyorum. Mustafa Kemal Paşa’ya ve taraftarlarına biraz uygun görünmeli ki, kendisi tam bir güvenle buraya gelebilsin. Bu işe çok önem veriniz. Kendi gazetelerimizle taraftarlık edemeyiz.”

Millî Mücadele sırasında uğradığımız açık ve gizli güçlükler üzerinde köklü bir fikir verebilecek ve gelecek kuşaklara ibret ve ders olacak nitelikteki sözkonusu belgeleri, olduğu gibi bilgilerinize sunmayı uygun
buluyorum. Bu belgeler, İngiliz Muhipler Cemiyeti’nin sözde başkanı olarak tanınmış bulunan Sait Molla’nın, Mister Frew adındaki Papaza gönderdiği mektupların kopyalarıdır.

Efendiler bu mektupların kopyalarının alındığını hisseden Sait Molla’nın,Türkçe İstanbul Gazetesinin 8 Kasım 1919 tarihli sayısında bu mektuplardan söz ederek uzun ve sert bir dille kaleme alınmış bir yalanlama yayınlamış olmasına rağmen, gerçekler, inkâr edilemez. Bu mektupların kopyaları, Sait Molla’nın evinden ve mektupların müsveddelerinin yazılı bulunduğu bir defterden aynen alınmıştır. Bu durum bir yana, mektupların içindekiler,memlekette kendini gösteren durumlar ve olaylarla ve ayrıca, ne oldukları
ortaya çıkan bazı şahıslarla tam bir uygunluk göstermektedir. Şimdi izin verirseniz bu mektupları tarih sırasıyla sunayım:

İşgali Suçlamayan Bir Siyaset
Bu sırada halk da, “kahrolsun işgal” diye bağırdı. Sivas’ta yayınlanan İrade-i Millîye Gazetesi1, bu olayı olduğu gibi yazdı. Dahiliye Nâzırı Damat Şerif Paşa, bu gazetenin haberlerine dayanarak, Sivas iline
yaptığı bir bildiride “kahrolsun işgal” şeklindeki yazılar, hükûmetin bugünkü
siyasetine uygun değildir diyordu.

Bu ne demektir, Efendiler? Hükûmet işgali suç saymayan bir politika mı güdüyordu? Yoksa, “kahrolsun işgal” dedikçe, memleketi daha çok işgale mi yol açılacaktı? İşgal ve saldırı karşısında, milletin sessizlik ve sükûnet içinde kalması, işgalden tepkilenmiş görünmemesi mi akla ve politikaya uygundu?

Böyle sakat ve hayvanca bir düşünce, çöküş ve yokoluş uçurumuna kadar tekmelenmiş bir devleti kurtarabilecek siyasete temel olabilir miydi?

Ali Rıza Paşa, bir gün Ahmet İzzet Paşa’yı ziyaret eder. Sohbet sırasında,
aleyhimde olur olmaz, bazı şeyler söyler ve bu dedikodulara önemli bir keşfini de ekler:

“Cumhuriyet kuracaklar, Cumhuriyet!” diye bağırır.

Doğrusunu isterseniz efendiler, Makedonya’da, Osmanlı İmparatorluğu’nun
Batı Orduları Başkomutanı Ali Rıza Paşa’nın, arslanlardan oluşmuş bulunan koskoca Türk Ordularını bozguna uğratıp yok ettirdikten ve verimli Makedonya topraklarını düşmana terkedip bağışladıktan sonra; devletin en kritik anında, Vahdettin’in emellerine hizmet için gereken vasıfları kazanmış olduğuna ve bu ünlü ordular başkomutanının bu defa da kendine en becerikli yardımcı olarak, Eski GenelKurmay Başkanı‘nı Harbiye Nezareti’ne getirmeyi düşüneceğine olağan gözüyle bakılabilirdi. Fakat, Millî Mücadele’nin Cumhuriyeti hedef aldığını bu kadar çabuk ve kolaylıkla sezip
kavrayabileceğine hayran olmamak mümkün değildir.

Damat Ferit Paşa’dan sonra, diğer bir Damat Paşa’nın etrafında, sadrazam diye, nâzır diye toplanmış birtakım kuşbeyinlileri, alçak bir Padişahın alçakça düşüncelerini kolaylıkla uygulayabilsin diye serbest bırakmayacağımızı hissettiriyoruz.

Efendiler, hükûmetin bildirisinin,
anlamsızlığına ve taşıdığı düşüncelerin
sakatlığına rağmen, biz Hey’et-i Temsiliye adına aynı tarihte, 7 Ekim günü,yeni kabineyi destekleme kararı veriyoruz. Yeni hükûmet ile millî dâvâ arasında tam bir uzlaşma meydana geldiğini millete müjdeliyoruz. Her yerde hükûmet işlerine asla karışılmamasını sağlayarak, hükûmetin kuvvetini arttıracak ve işlerini kolaylaştıracak tedbirler alıyoruz. İçeride ve dışarıda tam bir birlik olduğunu fiilen isbat edecek bir durum alıyoruz. Özet olarak; memleketin kurtuluşunu sağlayabilmek için, dürüstlük ve içtenlikle düşünenlerin, akıl ve vicdan bakımından yapmaya mecbur oldukları -akla gelebilecek- herşeyi yapmaya çalışıyoruz. Milletvekillerinin bir an önce seçilmesini sağlamak için teşvik ve tavsiyelerde bulunuyoruz. Yalnız bir şey yapmıyoruz. Millî Teşkilâtı dağıtmıyoruz. Tek kabahatimiz budur.

Efendiler, Ali Rıza Paşa Kabinesi’nin iktidar mevkiine geçtiğinin beşinci gününe geldik. Hâlâ anlaşamıyoruz. Memleketin İstanbul ile olan resmî haberleşme ve ilişkileri hâlâ kesilmiş olarak sürüp gidiyor. Sadrazam Paşa Hazretleri, tekliflerimize cevap vermiyor ve hiçbir vakit vermemiş olduğunu
göreceksiniz. Kabineden hiç kimse bizimle görüşmek istemiyor.

Ben daha Erzurum’da iken Ferit Paşa’ya gerçeği ve durumu açıklayarak, milletin kuvvet ve iradesine karşı çıkacak hiçbir
kuvvet kalmadığını yazmış; kendisini, karşı koyma ve engelleme
yolunda devam etmemesi gereği ile uyarmıştım. Bu gafil kişi, buna cevap vermediği gibi, millî akımın birkaç kişinin
körüklemesinin eseri olduğunu ilân etti. Çıkar hırsı ile, bilgisizlik gaflet ve körlüğü ile iki tarafı da idare ederek konumlarını
koruyabilecekleri şeklinde boş bir zan içinde bulunan birkaç valinin aldatıcı raporlarını, benim tertemiz ve vatanseverce uyarılarımdan daha üstün tuttu. Bugün, her türlü kötülük, hainlik, beceriksizlik ve zavallılık durumunda kaldıktan ve millet de bütün olup bitenlerin içyüzünü tam bir açıklıkla kavradıktan sonra, bize düşen görev, hemen millî dâvâyı benimseyecek yeni bir kabinenin iş başına gelmesini sağlamaktır.

General’in bazı garip soruları ile de karşılaştım. Söz gelişi: “Millet, tasarlanıp yapılabilecek her türlü girişim ve fedakârlığa başvurduktan sonra, da başarı sağlanamazsa ne yapacaksın?” gibi. Yanlış hatırlamıyorsam, verdiğim cevapta demiştim ki: “Bir millet varlığını ve istiklalini kurtarabilmek için düşünülebilen her türlü teşebbüs ve fedakarlığı yaptıktan sonra başarıya ulaşır. Ya başaramazsa demek, o
milletin ölmüş olduğu hükmüne varmak demektir. Öyle ise, millet yaşadıkça ve fedakarca teşebbüslerine devam ettikçe başarısızlık da söz konusu olamaz.”

Generalin bu sorusunun altında yatan asıl maksadın ne olabileceğini araştırmak istemedim. Ancak, verdiğim cevabın kendisince takdirle karşılandığını bugün yeri gelmişken belirtmek isterim.

Efendiler, hatırlarınızda olsa gerektir ki, memleketimizde ve Kafkasya’da incelemeler yapmak üzere Amerikan Hükûmeti General Harbord’un başkanlığında bir hey’et göndermişti. Bu hey’et Sivas’a geldi. 22 Eylül 1919 günü General Harbord ile uzun uzadıya görüştük. General’e, Millî Mücadele’nin maksat ve gayesi, millî teşkilât ve birliğin ortaya çıkış sebebi,müslüman olmayan azınlıklara karşı gösterilen duygular, yabancıların memleketimizdeki yıkıcı propaganda ve eylemleri üzerinde ayrıntılı ve belgelere dayanan açıklamalarda bulundum.