Açıkça ortaya çıkmak ve milletin hakları adına yüksek sesle bağırmak ve bütün milletin, bu sese katılmasını sağlamak gerektir.

Efendiler, tarih, "geleneksel boyun kırmaktan üzüntü duymayan millet, biz yürüyelim, arkamızdan gelsin!" düşünce ve inancında bulunanların karşılaştıkları sonuçlar ve cezalarla doludur. Yöneticilerin, özellikle devlet adamlarının, böyle yanlış ve çürük düşüncelere hiç kapılmamaları gerekir.

Refet Bey'in söylediği şuydu: "Mandanın bağımsızlığı zedelemeyeceği kuşku götürmez iken, bazı arkadaşlarımız; 'Bağımsız mı kalacağız, yoksa mandayı mı kabul edeceğiz?' yollu bir-takım düşünceler ileri sürüyorlar. (...)Yirminci yüzyılda beş yüz milyon lira borcu, yıkık bir ülkesi, pek verimli olmayan bir toprağı ve ancak on, on beş milyon lira geliri olan bir ulus, bir dış yardım olmaksızın yaşayamaz. Eğer bundan sonra da bu durumumuzda kalır ve bir dış yardımla kalkınmayacak olursak, belki ileride Yunanistan'ın bile saldırılarına karşı kendimizi savunamayız...

Tanrı korusun, eğer İzmir Yunanlarda kalsa ve aramızda bir savaş açılsa düşmanımız, Yunanistan'dan vapurla asker getirecek durumda iken acaba biz Erzurum'dan hangi trenlerle ulaştırmamızı yapabileceğiz? Bundan dolayı, Amerikan mandası her şeyden önce bir kefil ve destek bulmak için gereklidir." Söylevci sözlerini şöyle bitirdi: "Eğer bu söylediklerimle gelecek görüşmelere bir başlangıç yapabildimse buna sevinirim.

İstanbul'daki Amerikalılar: 'Mandadan korkmayınız, Milletler Cemiyeti Tüzüğü'nde yer almıştır,' diyorlar. İşte bütün bu nedenlerden ötürü İngiltere'yi kendimize temelli düşman, Amerika'yı da katlanılabilir bir kötü yönetici sayıyorum. Eğer uygun bulursanız buradan İstanbul'daki temsilciye bir mektup yazıp gizlice bir kurul göndermek için bir torpido isteyebiliriz."

Eylül'ün dokuzuncu salı günü yapılan toplantıda manda konusuna dokunan Rauf Bey'in, tutanağa geçen sözleri şudur: "Bu manda sorunu üzerine şimdiye dek gerek basın ve gerekse başka çevrelerce birçok sözler söylendi. Yüce kurulunuz, dış destek düşüncesini kabul buyurdu ise de bu desteği kimden isteyeceğimiz belirtilmedi. Amerika olduğu kapalı olarak anlatılıyorsa da bence doğrudan doğruya adının söylenmesinde bir sakınca olamaz.

Heyet-i Temsiliye aslında tek başına Mustafa Kemal demekti; yanında bir denge öğesi olabilecek olan Rauf Bey, çoğu kez özel görevlerle ülkede dolaşmaktaydı; diğerlerinin ise hiçbir etkinliği yoktu. Bu hal de hemen hemen bir diktatörlüğü andırıyordu. Kötü Enver örneği gözler önünden gitmiyordu. (...) İstanbul ise ciddi bir bunalım İçine düşmüştü. Adeta gövdesiz bir baş gibiydi, bir hükümdarı vardı, ülkesi yoktu; bir hükümeti vardı, hükümet edemiyordu. Devlet çarkı boşa dönmekteydi.

Bir millet, varlığını ve istiklalini elde etmek için düşünülebilen her türlü teşebbüs ve fedakârlığı yaptıktan sonra başarıya ulaşır. Ya başaramazsa demek, o milleti ölmüş saymak demektir. Öyle ise millet yaşadıkça ve fedakârca teşebbüslerine devam ettikçe başarısızlık da söz konusu olamaz.

Ancak Mustafa Kemal'deki diğer farklı unsuru asıl yansıtan şey, o açık renkli, sert ve kırpılmayan gözleriydi. Bu gözler, geniş alnı ve yukarıya doğru kıvrık kaşları altında, meydan okur gibi sabit, soğuk bir ışıkla parıldar; her an bir şeyi görür, saptar, yansıtır; bundan başka, akıl ermez bir şekilde, sanki aynı zamanda her tarafa birden bakıyor gibi görünürdü. Bu gözleri, büyük başı ve sağlam, çevik bacaklarıyla huzursuz bir kaplana benzerdi. Askerce bir deyimle, çeliğe özgü sertlik ve esnekliği kendinde birleştirir, yüksek sinirsel gerilimi ile, her an boşalmaya hazır bir yayı andırırdı.

Onun düşünceleri ötekilerden her zaman bir adım daha ileride, hareketleri bir derece daha kesin olmuştu. Ötekilerin çoğunda eksik olan önderlik niteliği onda vardı. Rauf Bey, prensip sahibi ama kısır görüşlü; Kâzım Karabekir, dürüst ama esneklikten yoksundu. Refet, atılgan ancak ihtiyatsızdı. Ali Fuat'ın elinden iş gelir ama zekâsı fazla işlek değildi. Hepsi yurtlarını seven, kafaları çalışan sağduyu sahibi, usta askerlerdi. Ancak aralarında iç ve dış sorunları etraflı biçimde kavrayan, özel bir akıl ve sağduyu karışımına sahip olan tek insan, Mustafa Kemal'di. Üstelik, böyle tehlikeli bir işi başarılı bir sonuca ulaştırmak için gerekli olan irade yalnız onda vardı.

Ayrıca, Atatürk'ün İktidarını söyleyenler kadar, aleyhinde bulunanlar da var. Düşmanı da çok. Mesela o günlerde Kâzım Karabekir Paşa'ya sormuş olsalardı: "Bu vazifeyi ona vermeyin" derdi. Karabekir Paşa öteden beri Atatürk'ten korkardı ve onu sevmezdi. Ama bu his, tek taraflı değildi. Karşılıklı İkisi de birbirlerini sevmezlerdi. Kâzım Karabekir Paşa İstanbul'da iken, Atatürk ile beraber olacağım diye endişe ederdi. Erzurum'a giderken bana, "Korkuyorum, sen de onunla beraber olacaksın" demiştir. Korktuğu da başına geldi. Fakat zaman ve şartlar yardım etti, münasebetler değişti ve ben Anadolu'ya geçtiğim zaman telgraf çekti, "İyi oldu geldin, beraber çalışacağız" diye memnuniyetlerini belirtti.

Millet ve ordu, padişah ve halifenin hainliğinden haberdar olmadığı gibi, o makama ve o makamda bulunana karşı asırların koklestirdiği din ve gelenek, bağları dolayısıyla da içten gelerek boyun eğmekte ve sadık. Millet ve ordu bir yandan kurtuluş çaresi düşünürken bir yandan da yüzyıllardır süregelen bu alışkanlık dolayısıyla, kendinden önce, yüce hilafet ve saltanat makamının kurtulmasını ve dokunulmazlığını düşünüyor. Halifesiz ve padişahsız kurtuluşun anlamını kavrama yeteneğinde değil... Bu inanca aykırı bir düşünce ve görüş ileri süreceklerim vay haline! Derhal dinsiz , vatansız, hain ve istenmeyen kişi olur...

Arkadaşlar, efendiler ve ey millet, iyi biliniz ki, Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, meczuplar memleketi olamaz. En doğru, en hakiki tarikat, medeniyet tarikatıdır.

Türk'ün onuru,gururu ve yeteneği çok yüksek ve büyüktür. Böyle bir ulus tutsak yaşamaktansa yok olsun daha iyidir!..
O halde,ya bağımsızlık ya ölüm!
İşte gerçek kuruluş isteyenlerin parolası bu olacaktır.

Halifeliğin durumuna gelince, bilim ve tekniğin aydınlığa boğduğu gerçek uygarlık dünyasında gülünç kabül edilmekten başka bi yanı kalmış mıydı?

Efendiler,bu ilkelere dayalı olan bir hükümetin niteliği kolaylıkla anlaşılabilir.
Böyle bir hükümet, ulusal egemenlik temeline dayanan halk hükümetidir; Cumhuriyet’tir.

Efendiler, merhamet dilenmekle memleket işleri, millet işleri görülemez; devlet ve milletin şerefi, istiklali temin edilemez. Merhamet dilenmek gibi bir prensip yoktur. Türk milleti, Türkiye'nin istiklalini ve hakkını ilan ve müdafaa etmek için silaha sarılmak mecburiyetinde kalmıştır.