Fazlalık, ihtiyacın bittiği yerde değil; ihtiyacın kılık değiştirdiği yerde başlar.
Fuzuli şeyler, ihtiyaç miktarından fazla olan şey lerdir.
Temiz olduğunu söyleyen kalp değil; temiz kalmaya çalışan kalp güvendedir.
Gazali'nin çizdiği yol bambaşkadır: Kalp iddia edilmez, sınanır. Savunulmaz, gözetilir.
Bu yüzden "Kalbim temiz" demek tehlikelidir. Çünkü bu cümle kalbi korumaz, dokunulmaz ilan eder.
Kalbin temiz olduğundan emin olmak, onu korumak değil; savunmasız bırakmaktır.
Gazali için en tehlikeli hal, kendini güvende hissetmektir. Çünkü güven, dikkati gevşetir. Bu yüzden şu uyarıyı yapar:
"Kendisinden emin olan, en çok aldanandır.
"Kendisinden emin olan, en çok aldanandır.
Kalp kendini övdüğünde, korunmayı bırakır.
Gazali ayrıca kalbin temizliğinin sessiz olması gerektiğini vurgular. Temiz olan şey bağırmaz, ilan edilmez, savunulmaz.
Kalp, başkasına bakarak değil, kendine bakarak temizlenir.
Başkalarının günahı, senin için mazeret değildir
İnsan yanlışını düzeltmek yerine, niyetine sığınır. Gazali bu durumu bir aldanış biçimi olarak görür ve şöyle der:
"İnsan, niyetiyle kendini koruduğunu zanneder; halbuki onunla kendini örter.
"İnsan, niyetiyle kendini koruduğunu zanneder; halbuki onunla kendini örter.
Yani kalp gerçekten temizse, bu temizlik davranışa sızar. Sızmıyorsa, ortada temizlik değil, hikâye vardır.
Kalbim temiz" diyen insan, çoğu zaman davranışlarını ikinci plana iter. Sözler, tercihler, ihmaller önemini yitirir. Gazali bu kopuşu çok net bir şekilde ifade eder:
"Kalbin iddiası, amelin yalaniyla bozulur"
"Kalbin iddiası, amelin yalaniyla bozulur"
Gazali'ye göre insan, kendini temize çıkardığında dikkatini kaybeder. Artık bakmaz, tartmaz, ölçmez. Çünkü kalp baştan aklanmıştır. Oysa Gazali şunu hatırlatır: "Kalp, en hızlı bozulan şeydir" Bu yüzden sürekli gözetim ister. Gözetimden çıkan kalp, en çok kendine benzemeye başlar.
Gazali, kalbin iddia ile değil hal ile anlaşılacağını söyler. Bu yüzden şu uyarıyı yapar: "Kalp, sözle değil; fiille ortaya çıkar." Kalbin temizliği bir ilan değil, uzun süreli bir iç muhasebenin sonucudur. İlan edilen temizlik, çoğu zaman denetimi askıya alır.
Kalbim Temiz Demek Neden Tehlikelidir?
"Kalbim temiz" cümlesi, ilk bakışta masum görünür. Hatta dindar bir tevazu gibi bile algılanabilir. Oysa Gazali bu cümleye büyük bir ihtiyatla yaklaşır. Çünkü ona göre bu ifade çoğu zaman bir arayışın değil, bir kapanışın işaretidir. İnsan bu cümleyi kurduğunda, kalbini sorgulanacak bir alan olmaktan çıkarır.
"Kalbim temiz" cümlesi, ilk bakışta masum görünür. Hatta dindar bir tevazu gibi bile algılanabilir. Oysa Gazali bu cümleye büyük bir ihtiyatla yaklaşır. Çünkü ona göre bu ifade çoğu zaman bir arayışın değil, bir kapanışın işaretidir. İnsan bu cümleyi kurduğunda, kalbini sorgulanacak bir alan olmaktan çıkarır.
Niyet, insanı temize çıkaran bir kalkan değil; insanı sorumluluk altına sokan bir sözdür. Ve bu söz, ancak yaşandığında anlam kazanır.